MPSC राज्यसेवा परीक्षेमध्ये Anthropology म्हणजे मानवशास्त्र हा अत्यंत लोकप्रिय, गुण मिळवून देणारा आणि तुलनेने सोपा पर्यायी विषय मानला जातो. मानवी उत्पत्ती, संस्कृती, समाज, जैविक वैशिष्ट्ये, आदिवासी समाज आणि भारतीय सामाजिक रचना या सर्वांचा वैज्ञानिक अभ्यास या विषयात केला जातो. विषयाची रचना सुव्यवस्थित, तार्किक आणि कमी वेळेत पूर्ण करता येण्यासारखी असल्यामुळे अनेक विद्यार्थी हा विषय आत्मविश्वासाने निवडतात.
हा लेख MPSC Anthropology Optional Syllabus 2026 ची संपूर्ण माहिती, Paper 1 आणि Paper 2 चे अध्यायवार स्पष्टीकरण, तयारीचे मार्गदर्शन, सर्वात अचूक Booklist आणि महत्वाचे परीक्षा-आधारित टॉपिक्स यांचा समावेश करतो.
MPSC Anthropology Optional Syllabus 2026 Overview
Anthropology विषय दोन पेपर्समध्ये विभागलेला असतो. दोन्ही पेपर्स मिलून एकूण 500 गुण असतात.
Paper 1 मध्ये मानवशास्त्राचे मूलतत्त्व, मानव उत्क्रांती, प्रायमेट्स, पुरातत्व, संस्कृती, समाज, विवाह-नातेसंबंध, अर्थव्यवस्था-राजकारण, धर्म, संशोधन पद्धती आणि जैविक मानवशास्त्राचा अभ्यास केला जातो.
Paper 2 मध्ये भारतीय समाज, भारतीय संस्कृती व सभ्यता, जात व्यवस्था, ग्रामीण रचना, आदिवासी समाज, त्यांच्या समस्या, सरकारी धोरणे, विस्थापन, Tribal development, सामाजिक बदल आणि भारतीय मानवशास्त्राचा ऐतिहासिक विकास यांविषयी सविस्तर माहिती असते.
Paper 1 – मानवशास्त्राचा संपूर्ण सिलेबस
1. मानवशास्त्राची ओळख
मानवशास्त्राचा अर्थ, व्याप्ती, अभ्यासक्षेत्र, विकास आणि इतर शास्त्रांशी असलेले संबंध अभ्यासले जातात.
सामाजिक-सांस्कृतिक मानवशास्त्र, जैविक मानवशास्त्र, पुरातत्त्व मानवशास्त्र आणि भाषिक मानवशास्त्र या उपशाखांचे परिचय दिले जातात.
2. मानव उत्क्रांती
मानवाचा उत्क्रांती प्रवास हा Paper 1 चा मुख्य भाग आहे.
Pre-Darwinian, Darwinian आणि Post-Darwinian सिद्धांत, Synthetic theory, evolutionary biology मधील doll’s rule, adaptive radiation, mosaic evolution यांसारख्या संकल्पना विचारात घेतल्या जातात.
3. प्रायमेट्स आणि जीवाश्म मानव
प्रायमेट्सची वैशिष्ट्ये, वर्तन, वर्गीकरण, मनुष्य व वानर यांचे रक्त, सांगाडा आणि स्नायू तुलना समजावली जाते.
जीवाश्म मानव जसे Australopithecus, Homo erectus, Neanderthal, Rhodesian Man आणि प्रारंभीचे Homo sapiens यांचा सविस्तर अभ्यास केला जातो.
4. जीवनाचा जैविक पाया
DNA रचना, chromosome, mutation, protein synthesis, cell division तसेच Mendelian genetics, Hardy-Weinberg law, genetic drift, inbreeding हे विषय समाविष्ट आहेत.
5. प्रागैतिहासिक पुरातत्त्व
Relative आणि Absolute dating पद्धती, Paleolithic ते Iron Age पर्यंत सांस्कृतिक उत्क्रांतीचे टप्पे अभ्यासले जातात.
6. संस्कृती आणि समाज
संस्कृती, तिची वैशिष्ट्ये, सभ्यता, Ethnocentrism आणि Cultural Relativism.
समाज, संस्था, गट, सामाजिक स्तरीकरण.
7. विवाह, कुटुंब आणि नातेसंबंध
विवाहाचे प्रकार, विवाह नियम, कुटुंबाचे स्वरूप आणि नातेसंबंधांच्या संकल्पना जसे lineage, clan, moiety, descent patterns.
8. आर्थिक आणि राजकीय रचना
Formalist–Substantivist debate, उत्पादन-वितरण-देवाणघेवाण.
राजकीय संघटना – band, tribe, chiefdom, state; power, authority, legitimacy.
9. धर्म आणि धार्मिक संस्था
धर्माच्या अभ्यासाच्या anthropological approaches, sacred-profane, animism, animatism, totemism, धार्मिक कार्यकर्ते.
10. संशोधन पद्धती
Fieldwork tradition, observation, interview, schedule, questionnaire, genealogy, life history, oral history आणि डेटा विश्लेषण.
11. मानव अनुवंशशास्त्र
Pedigree analysis, twin studies, biochemical methods, DNA technology आणि recombinant technologies.
Chromosomal aberrations जसे Down syndrome, Turner syndrome, Klinefelter syndrome.
12. पर्यावरणीय व रोग मानवशास्त्र
गरम वाळवंटी प्रदेश, थंड प्रदेश, उंच प्रदेशातील मानवी अनुकूलन.
आरोग्य, रोग, पोषण, epidemiological anthropology.
13. वाढ व विकास
शारीरिक वाढ, जैविक व सामाजिक घटक, somatotypes, ageing theories.
14. अनुप्रयुक्त मानवशास्त्र
Forensic anthropology, nutritional anthropology, sports anthropology, defence design, DNA profiling, genetic counseling.
Paper 2 – MPSC India’s Anthropology Optional Syllabus
1. भारतीय संस्कृती व सभ्यता
प्रागैतिहासिक संस्कृती, सिन्धू संस्कृती, हरप्पा संस्कृती, त्यांच्या वैशिष्ट्यांचा आणि परंपरांचा अभ्यास.
भारतीय आदिवासींचे संस्कृतीतील योगदान.
2. Paleo-Anthropological Evidence in India
शिवालिक पर्वत व नर्मदा खोरे येथील पुरावे: Ramapithecus, Sivapithecus, Narmada Man.
3. Ethno-Archaeology
शिकारी, गोळावारी, मत्स्य व्यवसाय करणाऱ्या समाजातील परंपरांचे परीक्षण.
4. भारतीय सामाजिक प्रणाली
वर्णाश्रम, पुरूषार्थ, कर्म सिद्धांत, ऋण व पुनर्जन्म.
जातव्यवस्था: उत्पत्ती, रचना, dominant caste, caste mobility, tribe–caste continuum.
5. धार्मिक प्रभाव
बौद्ध, जैन, इस्लाम, ख्रिश्चन धर्मांचा भारतीय समाजाच्या रचनेवर प्रभाव.
Sacred complex आणि Nature-Man-Spirit complex.
6. भारतीय गाव
ग्रामीण समाजरचना, वस्ती प्रकार, जातीय संबंध, जागतिकीकरणाचा प्रभाव.
7. भाषिक आणि धार्मिक अल्पसंख्यांक
त्यांची सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय स्थिती.
8. आदिवासी समाज
आदिवासींची जैविक, भाषिक, सामाजिक वैशिष्ट्ये, त्यांच्या समस्या जसे जमीन हरपणे, गरीबी, शिक्षण, आरोग्य आणि पोषण.
9. विकास प्रकल्प आणि विस्थापन
धरणे, खाण प्रकल्प, औद्योगिकीकरणामुळे होणारे विस्थापन, पुनर्वसन, forest policy, urbanisation आणि औद्योगिकीकरणाचा प्रभाव.
10. SC/ST/OBC समस्या
शोषण, जातीय संघर्ष, संविधानिक संरक्षण, welfare programmes.
11. सामाजिक बदल
Sanskritization, Westernization, Modernization, लोकशाही संस्थांचा प्रभाव.
12. Tribal Development
Tribal Sub Plan, PESA, FRA, PTGs (PVTGs), NGO भूमिका, प्रशासनाचा इतिहास.
MPSC Anthropology Optional Booklist (Complete and Updated)
Paper 1 Books
Physical Anthropology – P. Nath
Anthropology – Ember & Ember
Anthropology Simplified – Vivek Bhasme
Manual of Physical Anthropology – M.M. Das (optional)
Introduction to Archaeology – B.K. Thapar
Paper 2 Books
Indian Anthropology – Nadeem Hasnain
Tribal India – Nadeem Hasnain
The Tribal Culture of India – L.P. Vidyarthi
Xaxa Committee Report
Ministry of Tribal Affairs Reports
Yojana आणि Kurukshetra मासिके
Foundational Books
NCERT Biology – Class 11–12 (selected chapters)
NCERT Sociology – Class 11–12
Anthropology Optional कसे तयार करावे?
सिलेबस आणि मागील 10–15 वर्षांचे प्रश्नपत्रिकेचे विश्लेषण करून अभ्यासाला दिशा द्या.
Human evolution, theories, kinship हे विषय बेसिकपासून मजबूत करा.
उत्तरलेखनाचा नियमित सराव करा आणि प्रत्येक उत्तरात आकृती समाविष्ट करा.
Tribal case studies नोंदवून ठेवा आणि Paper 2 मध्ये जास्तीत जास्त उदाहरणे द्या.
Short notes आणि micro notes बनवा.
परीक्षेतील महत्त्वाचे टॉपिक्स
Human Evolution
Primate Classification
Genetic Disorders
Marriage–Family–Kinship
Caste System
Indian Tribes
Village Studies
Development and Displacement
Constitutional Safeguards for SC/ST
Sanskritization–Westernization–Modernization
निष्कर्ष
Anthropology हा विषय MPSC राज्यसेवा परीक्षेसाठी अत्यंत उपयुक्त, गुण मिळवून देणारा आणि सहज समजणारा आहे. सिलेबस स्पष्ट आणि मर्यादित असल्यामुळे योग्य पद्धतीने तयारी केल्यास दोन्ही पेपर्समध्ये उच्च गुण मिळवणे शक्य आहे.
Also Visit MPSC History Optional Syllabus In Marathi | For More details https://mpsc.gov.in/home