MPSC Geography Optional Syllabus 2026 Marathi भूगोल – Prelims & Geography Optional Paper 1 आणि Paper 2

by
MPSC Geography Syllabus 2026 Marathi poster showing Prelims and Geography Optional Paper I & II syllabus, featuring world map background, Maharashtra Public Service Commission emblem, study globe, books, compass, and key highlights like complete syllabus in Marathi, preparation strategy, and booklist by ExamBreaker.com.

महाराष्ट्र लोकसेवा आयोग (MPSC) परीक्षेमध्ये भूगोल (Geography) हा विषय Prelims तसेच Mains (Optional) दोन्ही टप्प्यांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
हा अभ्यासक्रम प्राकृतिक भूगोल, मानवी भूगोल, भारतीय भूगोल, पर्यावरण, लोकसंख्या, कृषी, उद्योग, वसाहत व प्रादेशिक नियोजन यांचा सखोल आणि समतोल अभ्यास अपेक्षित करतो.

खाली दिलेला MPSC Geography Optional Syllabus 2026 हा अधिकृत अभ्यासक्रमावर आधारित असून images मधील मजकूर जसा आहे तसाच मराठीत मांडण्यात आला आहे.

पेपर – एक (विषय संकेतांक 1027)

भूगोल विषयाची तत्त्वे

प्राकृतिक भूगोल

1) भू-आकृतिशास्त्र

भू-आकृति विकासावर नियंत्रण ठेवणारे घटक; अंतर्जात आणि बहिर्जात बले; पृथ्वीच्या कवचाची उत्पत्ती आणि उत्क्रांती; पृथ्वीच्या अंतर्गत भौतिक स्थिती; ज्वालामुखी; भू-संरचनात्मक वैशिष्ट्ये; पर्वत निर्मितीची तत्त्वे; खंडीय हालचाली व प्लेट टेक्टॉनिक्स; भूकंप आणि सुनामी; भू-आकृतिक चक्र आणि मुख्य विकासाची संकल्पना; अनाच्छादन कालक्रम; प्रवाह (चलन) रूपिका; अपक्षय आणि भूमिक्षय; उत्तर विकास; उपजत भूमिरूपे; आर्थिक भूगोलाशी असलेले परस्परसंबंध.

MPSC Geography Optional syllabus 2026 Prakrutik Bhugol

2) हवामानशास्त्र

तापमान आणि जागतिक दाब पट्टे; पृथ्वीचा औष्णिक ताळेबंद; वातावरणीय अभिसरण; वातावरणीय स्थिरता आणि अस्थिरता; ग्रहीय आणि स्थानिक वारे; मान्सून आणि जेट प्रवाह; वायुराशी आणि आघाड्या; सीमा (from–to) समरेषा; उष्णकटिबंधीय चक्रवादळे; ढगांचे प्रकार आणि वितरण; हवा आणि हवामान; कोपेन, थॉर्नथ्वेट आणि इतर हवामान वर्गीकरण; वातावरणातील बदल व हवामान बदलातील मानवी भूमिका; उपजत हवामानशास्त्र आणि नगरी हवामान.

3) सागरशास्त्र

अटलांटिक, हिंदी आणि पॅसिफिक महासागरांची रचना; महासागरांचे तापमान आणि क्षारता; उष्णता आणि क्षार ताळेबंद; सागरी निक्षेप; लाटा, प्रवाह आणि भरती-ओहोटी; सागरी साठेसंपत्ती; सागरी परिसंस्था; प्रवाळ व प्रवाळ विरंजन; सागर–पातळीतील बदल; सागरी प्रदूषण.

4) जीवभूगोलशास्त्र

पृथ्वीवरील जीवसृष्टीची उत्पत्ती; भूजैव विभाग व वितरण; जैवप्रदेश; वनस्पती आणि प्राण्यांच्या जातींचे संरक्षण; पर्यावरणीय समतोल; संसाधनांचा उपयोग; मानवीकृत वनीकरण; कृषी वनीकरण; जैवसंपदेचे संवर्धन.

5) पर्यावरण भूगोल

परिसंस्थेची तत्त्वे; मानवी परिसंस्थेशी अनुकूलन; परिसंस्थेवर मानवी प्रभाव; जैविक व पर्यावरणीय प्रदूषण; पर्यावरणीय तणाव; संसाधन व्यवस्थापन व संवर्धन; जैवविविधता; शाश्वत विकास; पर्यावरणीय धोरण; पर्यावरणीय धोके व सुधारात्मक उपाययोजना; पर्यावरणीय शिक्षण व कायदे.

मानवी भूगोल

MPSC Geography Optional syllabus 2026

6) मानवी भूगोलातील परिप्रेक्ष्य

क्षेत्रीय विविधता; प्रादेशिक संकल्पना; द्विभाजन आणि क्षेत्रवाद; पर्यावरणवाद; सांस्कृतिक भूगोल; लोकसंख्या, वस्ती, भाषा, धर्म व सामाजिक रचना; जागतिक सांस्कृतिक प्रदेश; मानव विकास निर्देशांक.

7) आर्थिक भूगोल

जागतिक आर्थिक विकास; मापन आणि समस्या; जागतिक साधनसंपत्ती व वितरण; कृषी भूगोल; कृषी पद्धती; कृषी प्रदेशांचे वर्गीकरण; कृषी निविष्ठा व उत्पादकता; अन्न व पाणी समस्या; अन्न सुरक्षा; दुष्काळ – कारणे, परिणाम व उपाय; जागतिक उद्योग; स्थाननिर्धारण घटक; जागतिक व्यापार.

8) लोकसंख्या व वसाहत भूगोल

जागतिक लोकसंख्या वाढ व वितरण; लोकसंख्याशास्त्रीय वैशिष्ट्ये; स्थलांतर – कारणे व परिणाम; अतिवृद्ध, न्यूनतम व पर्याप्त लोकसंख्या संकल्पना; लोकसंख्या संक्रमण; ग्रामीण व नागरी वसाहतींचे प्रकार; नागरीकरण; झोपडपट्टी व पर्यावरणीय समस्या; नागरी प्रसरण; अव्यवस्थित शहरे.

9) प्रादेशिक भूगोल

प्रदेशांची संकल्पना; प्रदेशांचे प्रकार; प्रादेशिकरणाच्या पद्धती; वाढीची केंद्रे; प्रादेशिक असमतोल; प्रादेशिक विकासासाठी उपाययोजना; प्रादेशिक नियोजन; शाश्वत विकास.

10) मानवी भूगोलातील सिद्धांत आणि कायदे

माल्थस, मार्क्स व लोकसंख्या संक्रमण सिद्धांत; व्हॉन थ्युनेन कृषी स्थान प्रतिमान; वेबर औद्योगिक स्थान प्रतिमान; ख्रिस्टलर व लॉश केंद्रस्थान सिद्धांत; रॉस्टो व वर्ल्ड सिस्टीम सिद्धांत; सीमावाद व सीमासंघर्ष.

पेपर – दोन (विषय संकेतांक 1028)

भारताचा भूगोल

MPSC Geography Optional Syllabus Paper 2

भारताची प्राकृतिक रचना, हवामान व मान्सून, मृदा, नैसर्गिक वनस्पती, साधनसंपत्ती, कृषी, उद्योग, वाहतूक व दळणवळण, व्यापार, सांस्कृतिक जडणघडण, लोकसंख्या वैशिष्ट्ये, ग्रामीण व नागरी वसाहती, नगर नियोजन, प्रादेशिक विकास, राजकीय भूगोल व समकालीन पर्यावरणीय, सामाजिक व आर्थिक समस्या.

MPSC Geography Optional Syllabus 2026

MPSC Geography Preparation Strategy

1) Syllabus Mapping

  • प्रत्येक topic → पुस्तक → current affairs link
  • Paper I (conceptual) + Paper II (application)

2) Diagram व Map आधारित अभ्यास

  • प्रत्येक उत्तरात किमान 1 नकाशा / आकृती
  • भारत व जगाचे outline maps रोज सराव

3) Prelims + Mains Integrated Study

  • Facts → Prelims
  • Analysis + examples → Mains

4) Answer Writing

  • आठवड्याला 3–4 उत्तरे
  • Introduction – Body – Conclusion format

5) Current Affairs Integration

  • Climate Change
  • Urban Flooding
  • Disaster Management
  • Sustainable Development

MPSC Geography – मराठी पुस्तकसूची

Physical Geography

  • भौतिक भूगोल – डॉ. रणजित देसाई
  • भू-आकृतिशास्त्र – डॉ. संजय देशमुख
  • हवामानशास्त्र – डॉ. व्ही. एस. जाधव

Human Geography

  • मानवी भूगोल – डॉ. सुभाष देशमुख
  • लोकसंख्या भूगोल – डॉ. अशोक मोरे

Indian Geography

  • भारताचा भूगोल – डॉ. रणजित देसाई
  • महाराष्ट्राचा भूगोल – डॉ. संजय पाटील

Environment

  • पर्यावरण अभ्यास – मराठी संदर्भ ग्रंथ
  • NCERT (XI–XII) – पूरक अभ्यासासाठी

For more details visit https://mpsc.gov.in.

Also Visit MPSC Anthropology Optional Syllabus in Marathi 2026, MPSC समाजशास्त्र वैकल्पिक विषय (Sociology Optional)

Leave a Comment